آگاهی واج‌شناختی و واجی چیست؟

نویسنده: Reading Rockets / مترجم: حسام حسین‌زاده / زمان مطالعه: 6 دقیقه

آگاهی واج‌شناختی¹ یکی از مهارت‌های حیاتی در سوادآموزی اولیه است که به کودکان کمک می‌کند تا صداهای زبان گفتاری را تشخیص دهند و با آن‌ها کار کنند.
آگاهی واج‌شناختی از مجموعه‌ای از مهارت‌ها تشکیل شده است. از جمله توانایی تشخیص واژه‌های هم‌پایان، شمارش تعداد هجاهای کلمه، تشخیص هم‌آغازها، تجزیۀ یک جمله به واژه‌ها و تشخیص هجاهای یک واژه. پیشرفته‌ترین و آخرین مهارتی که در این زمینه رشد می‌کند، «آگاهی از واج» یا آگاهی واجی نام دارد.
آگاهی واجی² به‌معنای توانایی تشخیص، اندیشیدن به و کارکردن با صداهای مجزای هر واژه (واج‌ها) در گفتار است.
دست‌کاری صداهای واژه‌ها شامل ترکیب‌کردن، گسترش‌دادن یا به‌گونه‌ای تغییردادن واژه‌هاست. کودکان می‌توانند آگاهی واجی خود را به چند شکل نشان دهند، از جمله:
● تشخیص واژه‌هایی که با یک صدا آغاز می‌شوند در میان مجموعه‌ای از واژه‌ها («bell»، «bike» و «boy» همگی با صدای /b/ شروع می‌شوند.)
● جداسازی و گفتن صدای اول یا آخر یک واژه («صدای آغازین dog برابر /d/ است.» یا «صدای پایانی sit برابر /t/ است.»)
● ترکیب یا آمیختن صداهای جداگانۀ درون یک کلمه برای خواندن کلمه ( «/m/، /a/، /p/ — که می‌شود map.»)
● تجزیه یا بخش‌کردن یک واژه به صداهای جداگانه («up می‌شود — /u/، /p/.»)

چهار سطح آگاهی واج‌شناختی

آگاهی واج‌شناختی و آواشناسی (فونیکس): متفاوت اما به‌هم‌پیوسته

گاهی آگاهی واج‌شناختی و آگاهی واجی با آواشناسی (phonics) اشتباه گرفته می‌شوند درحالی‌که این دو مهارت، متفاوت اما به هم وابسته هستند.
آگاهی واج‌شناختی و آگاهی واجی به زبان گفتاری مربوطند، یعنی درک اینکه صداهای زبان گفتاری باهم ترکیب می‌شوند و واژه‌ها را می‌سازند اما آواشناسی به ارتباط میان صدا و نوشتار اشاره دارد، یعنی آموزش اینکه حروف نمایانگر صداهای زبان گفتاری هستند یا همان چیزی که به آن «اصل الفبایی» می‌گوییم. آواشناسی ابزاری است که آموزگاران برای ایجاد پیوند میان نوشتار و صدا از آن استفاده می‌کنند.
کودکانی که نمی‌توانند واج‌های واژه‌های گفتاری را بشنوند و با آن‌ها کار کنند، هنگام یادگیری چگونگی ارتباط این واج‌ها با حروف در واژه‌های نوشتاری، با دشواری روبه‌رو خواهند شد.

آگاهی واج‌شناختی چیست؟