ارزشیابی شکل‌دهنده یا تکوینی (۲۰۱۳)

ارزشیابی شکل‌دهنده (تکوینی) فرایندی هدفمند است که بازخوردی توصیفی دربارۀ سوادآموزی دانش‌آموزان در اختیار معلمان و دانش‌آموزان قرار می‌دهد. معلمان از ارزشیابی شکل‌دهنده برای هدایت آموزش و شکل‌دهی به آن استفاده می‌کنند. هنگام به‌کارگیری ارزشیابی شکل‌دهنده، معلمان و دانش‌آموزان مسئولیت یادگیری را به‌طور مشترک بر عهده دارند. انجمن بین‌المللی سوادآموزی ارزشیابی شکل‌دهنده را مؤلفه‌ای جدایی‌ناپذیر از یک رویکرد جامع به آموزش و ارزشیابی سواد می‌داند و از آن پشتیبانی می‌کند.

پیش‌زمینه

بلک¹ و ویلیام² (1998) تحلیلی از پژوهش‌های این حوزه منتشر کردند که به اثری بنیادین در حوزۀ ارزشیابی شکل‌دهنده تبدیل شده است. آنان اشاره می‌کنند که ارزشیابی شکل‌دهنده شامل تعاملات متنوع و روزمرۀ میان دانش‌آموزان و معلمان است که بازخوردهایی فراهم می‌کند؛ بازخوردهایی که معلم از آن‌ها برای گوناگون‌سازی آموزش و دانش‌آموزان از آن‌ها برای ارتقای تجربیات یادگیری خود استفاده می‌کنند. شپرد³ (2005) نشان می‌دهد که ارزشیابی شکل‌دهنده فرایندی مشارکتی است که در آن معلم و دانش‌آموز بر سر چگونگی بهبود یادگیری مذاکره می‌کنند.

با وجود استفاده از واژۀ «ارزشیابی»، ارزشیابی شکل‌دهنده فرایندی نیست که با نمره‌دهی پیوند داشته باشد بلکه بخشی طبیعی از آموزش و یادگیری روزمره است. ارزشیابی شکل‌دهنده با هدفمندی، مشارکت، پویایی، بازخورد توصیفی و بهبود مستمر شناخته می‌شود (مک‌لافلین⁴ و اوورتورف⁵، 2013a ،2013b).

ویژگی‌های ارزشیابی شکل‌دهنده

● ارزشیابی شکل‌دهنده، هدفمند است. اطلاعاتی فراهم می‌کند که برای تعیین اهداف یادگیری و درک میزان تحقق آن اهداف استفاده می‌شود.

● ارزشیابی شکل‌دهنده، مشارکتی است. هم معلمان و هم دانش‌آموزان در ارزشیابی شکل‌دهنده نقش فعال دارند.

● ارزشیابی شکل‌دهنده ماهیتی پویا دارد. فرایندی فعال و مستمر است که بینش‌های متعددی از یادگیری دانش‌آموز ارائه می‌دهد. در جریان آموزش و یادگیری رخ می‌دهد، در دل درس‌ها تنیده می‌شود و با ماهیت هر درس سازگار است.

● ارزشیابی شکل‌دهنده، بازخورد توصیفی در اختیار معلمان و دانش‌آموزان قرار می‌دهد. معلمان از بازخورد توصیفی خود برای تنظیم برنامه‌ریزی و آموزش خود استفاده می‌کنند. دانش‌آموزان نیز از بازخورد معلمان برای بهبود یادگیری خود بهره می‌برند.

● ارزشیابی شکل‌دهنده به‌دنبال بهبود مستمر است. معلمان و دانش‌آموزان از بازخورد توصیفی برای ایجاد تغییرات معنادار در آموزش و یادگیری استفاده می‌کنند. ارزشیابی شکل‌دهنده در سراسر روز مدرسه و در طول سال تحصیلی، هم‌زمان با آموزش معلمان و یادگیری دانش‌آموزان، اتفاق می‌افتد.

پرسش‌های متداول دربارۀ ارزشیابی شکل‌دهنده

پرسش‌های متعددی دربارۀ ارزشیابی شکل‌دهنده از سوی معلمان و مدیران مدارس مطرح شده است. پرسش‌ها و پاسخ‌های زیر از جمله مواردی هستند که بیش از همه مورد بحث قرار می‌گیرند.

پرسش:

چگونه می‌توانم ارزشیابی شکل‌دهنده را به بهترین شکل در آموزش خود به کار بگیرم؟

پاسخ:

ارزشیابی شکل‌دهنده به دانش‌آموزان کمک می‌کند یادگیری خود را پایش کنند، مسئولیت بهبود آن را بر عهده بگیرند و به یادگیرندگانی متکی‌به‌خود تبدیل شوند. این نوع ارزشیابی بخش جدایی‌ناپذیر آموزش روزمره است. منابع و ارجاعاتی که در پایان این بیانیه آمده‌اند، پیشنهادهای مشخص و متعددی برای گنجاندن ارزشیابی شکل‌دهنده در آموزش روزانۀ سواد و دیگر حوزه‌های برنامه درسی ارائه می‌دهند.

پرسش:

آزمون دولتی ما سالی یک‌بار برگزار می‌شود و هر دو ماه یک‌بار نیز ارزشیابی‌های میان‌ترمیِ سواد را اجرا می‌کنیم. آیا باید ارزشیابی‌های شکل‌دهنده را ماهی یک‌بار انجام دهیم یا هفتگی؟

پاسخ:

بسیاری از مدارس امروزه علاوه بر آزمون‌های پایانی و الزامی دولتی در خواندن و نوشتن، سنجه‌های دوره‌ای (میانی) نیز اجرا می‌کنند. می‌توان ارزشیابی شکل‌دهنده را سومین مؤلفه از یک رویکرد کلی و جامع به ارزشیابی سواد دانست. ارزشیابی شکل‌دهنده یک فرایند مستمر است، نه یک ابزار مشخص یا فعالیتی که در زمان خاصی انجام شود. بازخورد مداومی که از این فرایند حاصل می‌شود، به معلمان و دانش‌آموزان امکان می‌دهد آموزش و یادگیری را در ارتباط با استانداردهای مشخص پیشرفت و یادگیری، پایش و تنظیم کنند.

پرسش:

ارزشیابی شکل‌دهنده چه ارتباطی با استانداردها و اهداف یادگیری مشترک ملی دارد؟

پاسخ:

ارزشیابی شکل‌دهنده به آموزشگران کمک می‌کند پیشرفت دانش‌آموزان را در ارتباط با این استانداردهای یادگیری مشترک و سطح سخت‌گیری آن‌ها درک کنند. برای مثال، زمانی که دانش‌آموزان متونی با دشواری فزاینده می‌خوانند و تکالیفی انجام می‌دهند که شامل تفکر سطوح بالاتر است، می‌توان از ارزشیابی‌های شکل‌دهنده برای سنجش پیشرفت آنان استفاده کرد. ارزشیابی‌های شکل‌دهنده، تلاش‌های مستمر معلمان را برای کمک به دانش‌آموزان در دستیابی به استانداردهای جدید و سطوح بالاتر پیشرفت هدایت می‌کنند. سنجش نیازها و توانمندی‌های دانش‌آموزان در سراسر فرایند خواندن و یادگیری انجام می‌شود و ارزشیابی شکل‌دهنده به‌طور منحصربه‌فردی برای پاسخ‌گویی به این نیاز جایگاه دارد.

توصیه‌های انجمن بین‌المللی سوادآموزی

انجمن بین‌المللی سوادآموزی توصیه می‌کند که معلمان و مدیران مدارس سیاست‌ها و رویه‌های خود دربارۀ ارزشیابی شکل‌دهنده را بررسی کنند تا ظرفیت آن را به‌عنوان بخشی اساسی از یک برنامۀ جامع ارزشیابی مدرسه‌ای به حداکثر برسانند. در این مسیر، معلمان کلاس و دیگر راهبران مدرسه ابتدا ارزش ارزشیابی شکل‌دهنده را به رسمیت می‌شناسند و سپس، به‌صورت مشارکتی بهترین رویه‌ها را شناسایی کرده و سیاست‌هایی تدوین می‌کنند که اجرای ارزشیابی شکل‌دهنده را تضمین کند. این چشم‌انداز مشترک، اجرای توصیه‌های زیر را در سطح سیاست‌گذاری و عمل ممکن می‌سازد.

معلمان باید:

● از ارزشیابی شکل‌دهنده برای هدایت طراحی آموزش و روند یادگیری استفاده کنند.

● از اطلاعات و نتایجی که از ارزشیابی‌های شکل‌دهنده به دست می‌آید، هنگام اصلاح برنامۀ درسی و/یا زمان‌بندی آن، گوناگون‌سازی تکالیف و/یا محتوای آموزشی، ارجاع برای مداخلات آموزشی و تدوین برنامه‌های آموزشی دانش‌آموزان استفاده کنند.

● همواره اطلاعات حاصل از ارزشیابی شکل‌دهنده را به‌عنوان بخشی از تصمیم‌گیری‌ها دربارۀ پیشرفت دانش‌آموز و تکرار پایۀ تحصیلی در نظر بگیرند.

مدیران ناحیه/مدرسه باید:

● به‌طور فعال از استفادۀ معلمان از ارزشیابی شکل‌دهنده پشتیبانی کنند.

مدیران ناحیه/مدرسه و معلمان باید:

● نقشی روشن برای استفاده از ارزشیابی شکل‌دهنده در آموزش تعریف کنند.

● فرصت‌های یادگیری و رشد حرفه‌ای لازم را فراهم کنند تا اعضای کادر آموزشی بتوانند ارزشیابی شکل‌دهنده را مطابق با اصول و رویه‌های توصیف‌شده در این سند به کار گیرند.

انجمن بین‌المللی سوادآموزی بر این باور است که استفاده از ارزشیابی شکل‌دهنده مطابق با اصول، رویه‌ها و توصیه‌های مطرح‌شده در این سند، سهم چشمگیری در پیشرفت سوادآموزی دانش‌آموزان و رشد فردی آنان خواهد داشت.

منابعی برای مطالعۀ بیشتر

●  Afflerbach, P. (2012). Understanding and Using Reading Assessment, K–12 (2nd ed.). Newark, DE: International Reading Association.

●  Fisher, D., & Frey, N. (2007). Checking for Understanding: Formative Assessment Techniques for Your Classroom. Alexandria, VA: ASCD. Frey, N., &

●  Fisher, D. (2011). The Formative Assessment Action Plan: Practical Steps to More Successful Teaching and Learning. Alexandria, VA: ASCD.

●  Heritage, M. (2010, September). Formative Assessment and Next-generation Assessment Systems: Are We Losing an Opportunity? Washington, DC: Council of Chief State School Officers. Retrieved August 3, 2012, from www.ccsso.org/Documents/2010/Formative_ Assessment_Next_Generation_2010.pdf

پانوشت‌ها:

[1] Black

[2] Wiliam

[3] Shepard

[4] McLaughlin

[5] Overturf

منابع بیانیه:

• Black, P., & Wiliam, D. (1998). Assessment and classroom learning. Assessment in Education: Principles, Policy & Practice, 5(1), 7–74.
• McLaughlin, M., & Overturf, B.J. (2013a). The Common Core: Teaching K–5 students to meet the Reading Standards. Newark, DE: International Reading Association.
• McLaughlin, M., & Overturf, B.J. (2013b). The Common Core: Teaching students in grades 6–12 to meet the Reading Standards. Newark, DE: International Reading Association.
• Shepard, L.A. (2005). Linking Formative Assessment to Scaffolding. Educational Leadership, 63(3), 66–70.

منبع اصلی: Formative Assessment