راهنمای سوادآموزی دانش‌آموزان دوزبانۀ نوپا

مقدمه‌ای بر کار با سوادآموزان دوزبانۀ نوپا

تجربۀ یادگیری یک زبان جدید می‌تواند از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت باشد. اطلاعاتی که در ادامه ارائه شده، به شما کمک می‌کند تا برخی تفاوت‌ها در چگونگی یادگیری زبان جدید در کودکان خردسال را درک کنید. این متن همچنین به مربیان و دیگر بزرگسالانی که در تلاش برای تقویت مهارت‌های سوادآموزی دانش‌آموزان دوزبانۀ نوپا هستند، راهنمایی‌هایی ارائه می‌دهد.

آنچه در ادامه خواهید خواند:

● چگونه کودکان زبان دوم را یاد می‌گیرند؟
● مراحل یادگیری زبان دوم
● آموزش خواندن
اگر کودک هیچ‌گونه آموزش رسمی در زمینۀ خواندن و نوشتن به زبان مادری خود ندیده است، روش‌های مختلفی وجود دارد که می‌توانید با استفاده از آن‌ها پیش بروید. اگر کودک آموزش‌هایی در زمینۀ خواندن و نوشتن به زبان مادری خود دیده باشد، فرآیند یادگیری کمی متفاوت خواهد بود.
● روش تجربۀ زبانی برای سوادآموزان دوزبانۀ نوپا

رشد سواد در سوادآموزان دوزبانۀ نوپا

سرعت و روانی در یادگیری زبان جدید از کودکی به کودک دیگر متفاوت خواهد بود.

همانند بزرگسالان، کودکان نیز در سرعت یادگیری یک زبان جدید متفاوت هستند. برخی کودکان ممکن است تلفظ کاملی داشته باشند اما معنای کلماتی که بیان می‌کنند را درک نکنند. برخی دیگر ممکن است با همسالان خود در زمین بازی یا پارک به‌خوبی ارتباط برقرار کنند اما هیچ‌یک از کلمات معلم در مدرسه را نفهمند.

یادگیری زبان فرآیندی بسیار پیچیده است و همواره مسیری خطی را دنبال نمی‌کند. شاید دیده باشید که دانش‌آموزی در یک بازۀ زمانی مدام در حال برقراری ارتباط است اما به‌طور ناگهانی ساکت و خجالتی می‌شود. چنین تغییری ممکن است از منظر یک مشاهده‌گر افت مهارت‌های زبانی دانش‌آموز تلقی شود اما یک معلم یا مربی آگاه درک می‌کند که این بخشی از روند طبیعی یادگیری زبان جدید است؛ یادگیرنده به زبانی که نمی‌فهمد آگاه‌تر شده و به همین دلیل برای مشارکت در مکالمه، محتاط شده است.

زبان شفاهی برای سوادآموزان دوزبانۀ نوپا باید در اولویت باشد. پس از توسعۀ مهارت‌های گفتاری در زبان دوم، می‌توانند دربارۀ نوشتن و خواندن به زبان دوم یاد بگیرند.

درحالی‌که هدف یک مربی سوادآموزی کمک به کودک برای باسوادشدن است، مهم است به خاطر داشته باشید که هنگام آموزش به سوادآموزان دوزبانۀ نوپا، کسب مهارت‌های گفتاری باید مقدم بر مهارت‌های نوشتاری باشد. به‌عنوان مربی، می‌توانید دانش‌آموزان خود را از طریق خواندن و روایت‌کردن داستان‌ها با کلمات نوشتاری و متن آشنا کنید اما نباید انتظار داشت دانش‌آموز تا زمانی که پایه‌ای از زبان شفاهی در او رشد نکرده، شروع به خواندن یا نوشتن کند.

درحالی‌که کودکان زبان جدید را به روش‌ها و با سرعت‌های مختلفی یاد می‌گیرند، بیشتر آن‌ها مجموعه‌ای از مراحل را پشت سر می‌گذارند که فرآیند یادگیری زبان جدید را توصیف می‌کند.

مراحل یادگیری زبان دوم

در ادامه 9 مرحله از مراحل یادگیری زبان دوم آورده شده است. این مراحل به سه فاز تقسیم شده‌اند که مراحل آغازین یادگیری یک زبان جدید برای هر فرد (چه کوچک و چه بزرگسال) را توصیف می‌کنند.

این مراحل نمونه‌ای از چگونگی یادگیری زبان جدید از سوی دانش‌آموزان را نشان می‌دهند اما مهم است به خاطر داشته باشید که کودکان مختلف ممکن است در مراحل متفاوتی به مدرسه وارد شوند و همۀ کودکان ممکن است از تمام مراحل با همین سرعت یا حتی در همین ترتیب عبور نکنند. صرف‌نظر از اینکه دانش‌آموز شما چگونه از این مراحل عبور می‌کند، حمایت و تشویق مداوم شما به او در انجام کارِ بسیار دشوارِ یادگیریِ یک زبانِ جدید کمک خواهد کرد.

فاز اول: مشاهده و تقلید

1. مرحلۀ سکوت (که ممکن است با شوک عاطفی همراه باشد). کودک در حال درک وضعیت جدید و گوش‌دادن به زبان است تا بتواند بفهمد در اطرافش چه خبر است.
2. کودک رفتار دیگر کودکان در کلاس را تقلید می‌کند. به‌نوعی، او وانمود می‌کند که می‌فهمد.
3. کودکی که بسیار برون‌گرا است، ممکن است از حرکات بدنی زیادی استفاده کند یا حتی دیگر کودکان را بگیرد تا نشان دهد که فهمیده است. این کار ممکن است به‌اشتباه از سوی دیگر کودکان یا معلم به‌عنوان خشونت جسمی تفسیر شود.

فاز دوم: استفاده از کلمات و عبارات تک‌واژه‌ای

4. کودک شروع به استفاده از کلمات یا عباراتی می‌کند که برای بقای او در کلاس ضروری هستند. مثال‌ها:
«بس کن!»، «من بعدی هستم!»، «من هم!»، «این مال منه!»

5. کودک شروع به استفاده از زبان می‌کند اما هنوز مطمئن نیست که چه چیزی یک کلمۀ جداگانه در زبان جدید محسوب می‌شود. مثال:
عبارت «I like it» که بارها و بارها شنیده است را به‌عنوان دو کلمه استفاده می‌کند [like و it را به هم می‌چسباند]:

I like it play ball.
I like it little trucks.

در نهایت، بخش it از عبارت حذف می‌شود و کودک خواهد گفت:

I like little trucks.

فاز سوم: درک اولیۀ قواعد دستوری

6. در اوایل استفاده از زبان دوم، کودک ممکن است جمع‌ها یا نشانه‌های گذشته را حذف کند. این بدان معنا نیست که کودک مفهوم «بیش از یک» یا «رویدادهای گذشته» را درک نمی‌کند. او ممکن است این شکل‌های زبانی را به‌راحتی در زبان مادری خود استفاده کند. یکی از قواعد یادگیری زبان دوم این است: «ابتدا روی چیزهای بزرگ تمرکز کنید. جزئیات را برای بعد بگذارید.» اگر می‌توانید معنای اصلی گفته‌های دانش‌آموزتان را درک کنید، اشتباهات دستوری او را نادیده بگیرید.

7. درک مطلب کودک بیشتر از توانایی او در تولید زبان است. اغلب ما بیشتر بر آنچه کودک تولید می‌کند تمرکز می‌کنیم تا آنچه که او درک می‌کند. کودک ممکن است از کلماتِ محتواییِ مناسب استفاده کند اما نه در قالب مناسب. برای مثال، کودکی ممکن است در حال مشاهدۀ یک آزمایش با یخ در فریزر [به‌جای «آب یخ‌زده»] بگوید: «یخ‌زدۀ آب».

8. زبان کودک ممکن است از شکل‌های دستوری‌ای استفاده کند که ترجمه‌های تحت‌اللفظی از زبان اول اوست. کودکی که زبان مادری او اسپانیایی است و به این واقعیت عادت دارد که در زبان او بیشتر اشیا دارای جنسیت هستند، ممکن است بگوید: «مدادم کجاست؟ من او [به‌جای «آن»] را اینجا گذاشتم.»

9. کودک سعی می‌کند از واژگانی که یاد گرفته است حداکثر استفاده را ببرد. برای مثال: «آستین‌های من بزرگ هستند» به‌جای «دراز هستند». در اینجا، کودک معنای «بزرگ» را تعمیم می‌دهد تا شامل هر چیزی شود که از یک بُعد خاص فراتر می‌رود.

موارد دیگری که باید هنگام کار با سوادآموزان دوزبانۀ نوپا در نظر داشته باشید:

● از آنجایی که کودکان می‌توانند در زبان دوم نیز تلفظی شبیه به زبان مادری کسب کنند، به‌راحتی ممکن است تصور کنیم که آن‌ها بیش از آنچه در حقیقت می‌دانند، از زبان دوم اطلاع دارند. اطمینان حاصل کنید که دانش‌آموز شما آنچه را که می‌خوانید یا با او به اشتراک می‌گذارید، درک می‌کند. او را تشویق کنید که از شما تعریف کلمات یا مفاهیم را بپرسد و الگویی برای این کار ارائه دهید. برای مثال، به دانش‌آموز خود بگویید که هرگاه چیزی برایش واضح نبود، می‌تواند بگوید: «نمی‌فهمم». به این ترتیب او می‌داند که چگونه درخواست کمک کند.

● کودکان در کنار همسالانشان بیشتر زبان جدید خود را به تجربه می‌گذارند تا با بزرگسالان. اگر ممکن است، دانش‌آموز خود را حین تعامل با همسالانش مشاهده کنید. این کار به شما اطلاعاتی دربارۀ دامنۀ واژگان و روانی او در محیطی غیررسمی می‌دهد.

آموزش خواندن به سوادآموزان دوزبانۀ نوپا

پیش از شروع آموزش خواندن، بر رشد زبان شفاهی تمرکز کنید.

نمی‌توان از کودکان انتظار داشت خواندن یک زبان را بیاموزند، پیش از اینکه آن را به‌صورت شفاهی درک کنند. بخش اعظم مهارت خواندن ما بستگی به این دارد که انتظار داریم چگونه یک جمله به پایان برسد یا رشته‌ای از کلمات، معنادار باشد. اگر درک درستی از زبان نداشته باشیم، چارچوبی برای فهمیدن آنچه که می‌خوانیم نداریم. همان طور که همۀ ما زبان را ابتدا از طریق گفتار یاد می‌گیریم و سپس، خواندن و نوشتن را می‌آموزیم، این الگو باید برای فراگیران زبان جدید در هر سنی نیز دنبال شود. بلندخوانی برای کودکان (از کتاب‌هایی که از نظر سنی و محتوایی متناسب هستند) راهی عالی برای آشناسازی کودکان با زبانی جدید است. خواندن و درک چیزی که می‌خوانید ناممکن است مگر اینکه از پیش، بیشتر واژه‌های موجود در متن را بدانید. اطمینان حاصل کنید دانش‌آموزان واژگانی که شما استفاده می‌کنید و در محتوای خوانداری مدنظرتان وجود دارد را درک می‌کنند.

بررسی کنید که آیا کودک مبانی خواندن و نوشتن به زبان اول خود را می‌داند یا خیر.

آیا کودک می‌داند که حروف، کلمات را تشکیل می‌دهند؟ که کلمات در جملاتی خوانده می‌شوند که از یک سر شروع می‌شوند و در سر دیگر به پایان می‌رسند؟ ممکن است کودک تجربه‌هایی با خواندن و نوشتن به زبان مادری خود داشته باشد که با تجربه‌های ما بسیار متفاوت است. برای نمونه، بسیاری از زبان‌ها از نمادهای نگارشی یا حروف دیگری به‌جای کلماتی که از حروف تشکیل شده‌اند، استفاده می‌کنند. برخی فرهنگ‌ها متن خود را از بالا به پایین یا از راست به چپ می‌خوانند، نه از چپ به راست. سعی کنید از طریق گفت‌وگو با دانش‌آموز، معلم او یا یکی از اعضای خانواده، اطلاعاتی دربارۀ زبان اول او کسب کنید. اکثر کودکانی که آموزش رسمی در زمینۀ خواندن به زبان اول خود ندیده‌اند، ممکن است بسیار خردسال باشند، بااین‌حال... نامعمول نیست که کودکان در سن مناسب برای پایۀ دوم یا سوم بوده اما هرگز به مدرسه نرفته باشند.

کار با کودکانی بدون سابقۀ دریافت آموزش رسمی خواندن به زبان اول خود

اگر کودک هیچ آموزش رسمی‌ای در زمینۀ خواندن به زبان اول خود ندیده است، روش‌های مختلفی وجود دارد که می‌توانید با استفاده از آن‌ها پیش بروید.

همواره تلاش کنید که معنا را به دانش‌آموز خود منتقل کنید:

● تا حد امکان از اشیا (یا تصاویر اشیا) برای آموزش واژگان اولیه استفاده کنید.
● از ژست و حرکات بدنی برای آموزش کنش‌ها استفاده کنید. برای انجام حرکات از اشیا استفاده کنید یا خودتان انجام دهید.
● از حالات چهرۀ هیجانی برای انتقال پیام خود استفاده کنید.

کتاب‌هایی با تصاویر و تکرار انتخاب کنید:

● در ابتدا از کتاب‌های تصویری استفاده کنید، همان طور که با یک کودک در حال سوادآموزی به زبان مادری این کار را می‌کنید. بااین‌حال، به خاطر داشته باشید که کودک دوزبانه ممکن است نتواند کلماتی برای اشیا یا کنش‌ها بیان کند.
● پیش از ارائۀ کتاب، آن را مرور کرده و کودک را با اسامی اشیا، شخصیت‌ها، کنش‌ها و امثال آن آشنا کنید.
● از کتاب‌هایی استفاده کنید که در متن خود تکرار دارند.

از روش‌های مختلف برای انتقال خط داستان استفاده کنید:

● پی‌رنگ یا طرح داستان را با استفاده از عروسک‌های نمایشی که از پیش آماده کرده‌اید، به نمایش بگذارید یا کودک را تشویق کنید شخصیت‌ها را بسازد و آن‌ها را روی مقوا بچسباند تا بتوانند ایستاده بمانند و بر اساس کنش توصیف‌شده در کتاب، حرکت کنند.

● کودک را تشویق کنید تا اشیا یا شخصیت‌هایی که قرار است درباره‌شان بخوانید را نقاشی کند. این کار واژگان جدید را تثبیت خواهد کرد.

● پس از اینکه کودک کلمات را به‌صورت شفاهی درک و تولید کرد، برچسب‌های نوشتاری را معرفی کنید. حتی اگر کودک نتواند هنوز کلمات را بخواند، اشیا را برچسب‌گذاری کنید.

به خاطر داشته باشید:

● حتی اگر کودک بتواند موضوع داستان را درک کند، نمی‌تواند پیش‌بینی‌هایی دربارۀ داستان به زبان بیاورد.

● کلماتی که در زبان دوم بسیار رایج هستند، مانند «پادری»، «تابه» یا واژگانی که بیشتر مرتبط با خانه هستند، ممکن است بخشی از واژگان کودک نباشند. پیش از اینکه از او بخواهید کلمه‌ای را بخواند، اطمینان حاصل کنید که معنای آن را درک می‌کند.

● بسته به زبان مادری کودک، ممکن است برای او دشوار باشد که برخی از صداها را در زبان دوم بشنود یا تشخیص دهد. برای مثال، کودکانی که زبان مادری آن‌ها اسپانیایی است، ممکن است در تشخیص تفاوت بین صداهای «bet» و «bit» یا «pat» و «pet» مشکل داشته باشند. اگر زبان مادری یک کودک ژاپنی است، ممکن است نتواند تفاوت بین «l» و «r» را بشنود زیرا در زبان ژاپنی، این دو صدا تمیزناپذیر هستند. این تفاوت‌ها در گذر زمان و پس از تمرین فراوان، فراگیری شده‌اند.

● از کودک انتظار نداشته باشید که بتواند برای شما کلماتی که هم‌پایان هستند یا با صدایی خاص آغاز می‌شوند را بیان کند. شما باید جفت‌های مختلفی از کلمات هم‌پایان یا کلماتی که با صدای مشابه شروع می‌شوند را فراهم کنید تا او از میان آن‌ها انتخاب کند.

این فعالیت‌ها را برای تقویت برخی مهارت‌های بنیادین خواندن امتحان کنید:

● برای تأکید بر صداهای آغازین، باید اشیایی که نام و برچسب روی آن‌ها با یک صدای خاص شروع می‌شود را در یک گروه قرار دهید و اشیایی که با صدای متفاوتی شروع می‌شوند را در گروهی دیگر. اطمینان حاصل کنید صداهایی که در ابتدا انتخاب می‌کنید، بسیار متفاوت از یکدیگر هستند. برای مثال، «باد، برف، باران، برگ، بهار» در مقایسه با «فردا، فرمان، فرش، فوت، فیل».

● نویسۀ مربوط به هر صدا را معرفی کنید و نویسه را روی یک کیسه یا جعبۀ کاغذی بچسبانید. بازی را این‌طور انجام دهید که اشیا یا تصاویر را در کیسه‌ای قرار دهید که حرف آغازین آن شیء یا تصویر را بر خود دارد.

● برای تثبیت یادگیری دو صدا، از تصاویر مشابه برای بازی تمرکز استفاده کنید. [نمونه‌ای از بازی تمرکز را می‌توانید «اینجا» ببینید.]

کار با کودکانی با سابقۀ دریافت آموزش رسمی خواندن به زبان اول خود

اگر دانش‌آموز شما آموزش‌هایی در زمینه خواندن و/یا نوشتن به زبان اول خود دیده است، باید نکاتی که در ادامه می‌آیند را در نظر داشته باشید. کودکانی که آموزش‌هایی در زمینه خواندن و/یا نوشتن به زبان اول خود دیده‌اند، احتمالاً در پایۀ دوم یا سوم هستند. آن‌ها ممکن است در حالی به فرایند یادگیری خواندن در زبان دوم بیایند که رمزگشایی را در زبان مادری خود آموخته‌اند یا ممکن است هنوز در حال یادگیری خواندن به زبان خود باشند. این کودکان می‌دانند که خواندن چیست. آن‌ها می‌فهمند که متن‌ها اطلاعات را منتقل می‌کنند، کلمات از حروف منفرد تشکیل شده‌اند و نمایانگر صداها هستند و اینکه میان کلمات گفتاری و نوشتاری رابطه‌ای وجود دارد. مأموریت این دانش‌آموزان آن است که مهارت‌ها و دانش خود را به زبان دوم انتقال دهند. در ادامه، پیشنهاداتی برای کار با این دانش‌آموزان آورده شده است.

شما نیز می‌توانید یادگیرنده باشید:

● تلاش کنید تا سطح خواندن دانش‌آموزتان در زبان اولش را ارزیابی کنید. می‌توانید از معلم یا والدین یا بستگان دیگر او بپرسید یا می‌توانید انواع مختلفی از محتوای خواندنی مانند کتاب‌های مختلف، مجلات، روزنامه‌ها یا بسته‌بندی غذا یا اسباب‌بازی‌ها که اغلب به زبان‌های مختلف چاپ شده‌اند را بیاورید و اجازه دهید دانش‌آموز آنچه آورده‌اید را بررسی کند.

● دو یا سه کتاب به زبان مادری کودک و در سطح خواندن تقریبی او پیدا کنید. اگر کودک احساس راحتی می‌کند، ممکن است بخواهد آن‌ها را برای شما بخواند. حتی اگر آنچه که کودک می‌خواند را نمی‌فهمید، گوش دهید. سعی کنید برخی از واژگان را به زبان اول کودک یاد بگیرید و مدتی نقش یادگیرنده را بازی کنید.

ابتدا بر زبان شفاهی تأکید کنید:

● پیش، حین و پس از خواندن کتاب، الگوسازی‌ای از چگونگی صحبت‌کردن دربارۀ داستان ارائه دهید. برای مثال، ممکن است بگویید: «فکر می‌کنم این کتاب دربارۀ یک کرم است که می‌خورد و می‌خورد و می‌خورد.»

● پس از خواندن چند صفحه از داستان، ممکن است بگویید: «تعجب می‌کنم چرا او این‌قدر چیزهای زیادی می‌خورد؟»

● در پایان داستان، ممکن است بگویید: «اوه، نگاه کن، او به پروانه تبدیل شد!»

ارتباطات و تعامل را تشویق کنید:

● نام خود را بنویسید و از کودک بخواهید که نام خود را بنویسد. این مهارتی است که بیشتر کودکان (فارغ از اینکه زبان مادری‌شان چه باشد) در مدرسه بسیار زود یاد می‌گیرند و این می‌تواند فعالیت آغازین بسیار خوبی باشد.

● اشیای روزمره‌ای که با هم استفاده می‌کنید یا می‌بینید را برچسب‌گذاری کنید؛ مانند مداد، کاغذ، پنجره و کتاب.

● کودک را تشویق کنید تا اشیای پراستفاده را به زبان اول خود و همچنین به زبان دوم برچسب‌گذاری کند.

مهارت‌های کشف کلمه را الگوسازی کنید:

● مجموعۀ متنوعی از کتاب‌های آموزش الفبا را به کلاس بیاورید تا به دانش‌آموزان کمک کنید دربارۀ رابطه میان صدای اولین حرف و کلمه، کلمۀ کامل و تصاویر و دسته‌بندی کلمات مانند کتاب‌های الفبایی دربارۀ حیوانات یا غذا بیاموزند.

● پس از اینکه کودک به برخی از واژگان شفاهی مسلط شد، می‌توانید شروع به معرفی صداهای آغازین و پایانی کلمات کنید. برای مثال، ممکن است اشاره کنید که کلمۀ «پنجره» با صدای /پ/ شروع می‌شود و صدای /پ/ توسط حرف «پ» نشان داده می‌شود.

● از مجموعه‌ای از بازی‌های مختلف استفاده کنید که می‌تواند به تقویت هرآنچه که شما و دانش‌آموز رویش کار کرده‌اید (مانند صداهای آغازین کلمات، خانواده‌های کلمات یا برچسب‌های اشیای پراستفاده) کمک کند. [می‌توانید در بخش «بازی‌ها» دنبال بازی مناسب بگردید.]

به خاطر داشته باشید:

● انتظار داشته باشید که کودک از آنچه دربارۀ زبان اول خود می‌داند، برای یادگیری زبان دوم استفاده کند. برای مثال، برخی زبان‌های اول ترکیب‌های متفاوتی از حروف را مانند زبان دوم تلفظ نمی‌کنند و دانش‌آموزانی که این ترکیب حروف را می‌بینند، آن را همان‌گونه که در زبان خود آموزش دیده‌اند، تلفظ خواهند کرد. آگاه باشید که تلفظ یا دستور زبان نادرست دانش‌آموزان در زبان دوم، ممکن است بازتابی از تلفظ یا دستور زبان درست در زبان اول آن‌ها باشد.

● دانش‌آموز شما هنگام یادگیری یک حرف جدید الفبا، اشتباهات تلفظی خواهد داشت. این اشتباهات را اصلاح نکنید بلکه صرفاً الگویی برای تلفظ درست عرضه کنید.

● صبور باشید و انتظار نداشته باشید که دانش‌آموزتان در آغاز راه، چیزهای زیادی را به خاطر بسپارد. حفظ‌کردن ممکن است بسته به اینکه کودک چقدر راحت می‌تواند با دو نظام زبانی متفاوت کنار بیاید، دشوار باشد.

● بازی‌هایی بسازید و همراه دانش‌آموزتان بازی کنید. بازی‌ها فرصت‌های یادگیری بسیاری را فراهم می‌کنند؛ از جمله یادگیری دربارۀ قوانین، یادگیری زبان غیررسمی‌ای که در بازی به کار می‌رود، یادگیری در زمینه‌ای که می‌تواند سرگرم‌کننده باشد و تبادل‌های کلامی را تشویق کند، یادگیری برقراری ارتباط با دانش‌آموزان دیگر که به دانش‌آموزان دوزبانه کمک می‌کند تا با همسالان خود راحت‌تر شوند. بازی‌های «تمرکز» و «برو ماهی‌گیری» می‌توانند در این زمینه کمک‌کننده باشند.

راهبردهایی برای کار با دانش‌آموزان دوزبانۀ نوپا

کار با دانش‌آموزان دوزبانۀ نوپا می‌تواند بسیار لذت‌بخش و در عین حال، چالش‌برانگیز باشد. این دانش‌آموزان گاهی آسیب‌پذیرترین اعضای اجتماع مدرسه هستند و ارتباطی که با مربی دارند، می‌تواند به‌مثابۀ یک راهنمای ارزشمند در مسیر تلاش برای درک زبانی جدید، مدرسه‌ای جدید و محیط‌های جدید عمل کند. به‌عنوان یک مربی، فرصتی منحصربه‌فرد دارید که به این خردسالان کمک کنید تا مهارت‌های بنیادین و اعتماد به توانایی یادگیری خود را رشد دهند؛ چیزهایی که در طول زندگی به آن‌ها کمک خواهد کرد. اطلاعات این راهنما به شما کمک خواهد کرد تا برای نقش خود به‌عنوان مربی سوادآموزی دوزبانۀ نوپا برنامه‌ریزی و آماده‌سازی کنید.

نمونه‌ای از نخستین درس: جلسه با دانش‌آموزان دوزبانۀ نوپا

در این بخش، فهرستی یادآور از چیزهایی می‌بینید که باید برای نخستین جلسۀ آموزشی خود همراه داشته باشید و انجام دهید.

آنچه باید همراه داشته باشید:

● یک جعبه یا کیسه با اشیای آشنای مدرسه‌ای یا تصاویری از اشیایی که فکر می‌کنید کودک ممکن است آن‌ها را بشناسد.

● مداد، مداد رنگی و کاغذ باخط و بی‌خط.

● شکل‌هایی با رنگ‌ها و اندازه‌های مختلف که از کاغذ برش داده شده‌اند یا از مواد موجود در کلاس (مانند بلوک‌های الگو یا قطعات پازل) تهیه شده‌اند.

● عروسک‌های انگشتی یا اشیای کوچک دیگر مانند حیوانات یا عروسک‌ها.

آنچه باید کشف کنید:

● ببینید آیا کودک نام اعضای بدن مانند سر، گوش‌ها، بینی، دهان و دست را می‌داند.

● ببینید آیا کودک می‌تواند به زبان دوم شمارش کند و تا چه عددی می‌تواند.

● ببینید آیا کودک می‌تواند نام خود را به زبان دوم بنویسد. نام خودتان را برای او بنویسید.

● آیا دانش‌آموز می‌تواند اشیای مختلف در کلاس را نام ببرد؟ یک بازی بسازید که در آن نام یک شیء را به انتخاب خودتان می‌گویید و کودک باید در کلاس به‌دنبال آن بگردد. این کار به شما ایده می‌دهد که او نام چه اشیایی را می‌داند و کدام‌ها را نمی‌داند. از یافته‌هایتان، یادداشت‌برداری کنید.

فعالیت‌های آغازینی که می‌توانید انجام دهید:

● یک عروسک انگشتی به دانش‌آموزان معرفی کنید (نام عروسک می‌تواند روی پیراهن یا کلاه او نوشته شده باشد) تا بتوانید با آن گفت‌وگوهایی جهت الگوسازی پرسش‌ها و پاسخ‌ها برای کودک داشته باشید. برای مثال: از عروسک خود بپرسید «نام تو چیست؟» و او می‌تواند پاسخ دهد «نام من جواد است!» و به کلمۀ «جواد» اشاره کند که به‌وضوح روی یک قطعه کاغذ چاپ شده است.

● با افزودن صفت‌ها به اشیایی که نام آن‌ها را از پیش می‌داند، برای گسترش دایرۀ واژگان کودک برنامه‌ریزی کنید. برای مثال: «جواد لاغر است» یا «کلاس بزرگ است».

● شکل‌ها یا اشیایی را که با خود به کلاس آورده‌اید، به دانش‌آموز نشان دهید و نام آن‌ها را به زبان دوم بگویید. ببینید آیا دانش‌آموز شما نام آن شکل یا شیء را به زبان خودش می‌داند یا خیر.

● از نقاشی‌ها برای کمک به برقراری ارتباط استفاده کنید. تصویری از خانه یا حیوان خانگی خود بکشید و دانش‌آموز را تشویق کنید تا همین کار را انجام دهد. همۀ این فعالیت‌ها به شما کمک می‌کند تا با دانش‌آموز خود رابطه برقرار کنید و در عین حال، ارزشیابی غیررسمی‌ای از آنچه او از پیش دربارۀ زبان دوم می داند، داشته باشید. این اطلاعات می‌تواند به شما کمک کند تا گام‌های بعدی‌تان را آگاهانه‌تر بردارید.

جلسات بعدی با دانش‌آموزان دوزبانۀ نوپا

پس از نخستین جلسه، در جلسات آموزشی بعدی می‌توانید از این پیشنهادها بهره ببرید:

● روالی برای جلسات خود تنظیم کنید که شامل مرور نام‌های اشیا، عبارات و/یا جملاتی است که دانش‌آموز نیاز دارد در هربار ملاقات با شما از آن‌ها استفاده کند و امثال آن.

● خوب است کودک پیش از هربار ملاقات با شما، بداند که باید انتظار چه چیزی را داشته باشد حتی زمانی که قرار است غافلگیر یا شگفت‌زده شود. یک جدول زمانی برای برنامۀ آموزشی خود تهیه کنید تا دانش‌آموز با نگاه‌کردن به آن بداند در هر جلسه چه چیزی انتظارش را می‌کشد.

● یادگیری یک زبان جدید به تلاش ذهنی زیادی نیاز دارد. اطمینان حاصل کنید که جلسات آموزشی شما شامل یک یا دو زمان برای استراحت باشد. در این زمان‌ها، دانش‌آموز می‌تواند با استفاده از چیزهایی که از پیش آماده کرده‌اید، یک نقاشی (چیزی مربوط به درس) بکشد یا با برش و چسباندن، یک کلاژ بسازد. یا نواری صوتی با آهنگی ساده بیاورید که کودک بتواند به آن گوش دهد. فعالیتی را انتخاب کنید که سرگرم‌کننده باشد و به دانش‌آموز استراحت مختصری بدهد.

● به‌خاطرسپاری مطالب به زبان جدید آسان نیست. از دانش‌آموز خود انتظار نداشته باشید فوراً مطالب را حفظ کند. برای یادگیری یک کلمۀ جدید، او باید آن را بارها و بارها بشنود که در بسیاری از زمینه‌های مختلف استفاده می‌شود. حتماً تکرار را در فعالیت‌های آموزشی خود و در زبان گفتاری خود بگنجانید و مطمئن باشید که شما و دانش‌آموزتان از آن لذت خواهید برد!

● فراموش نکنید که بازی‌ها می‌توانند راهی عالی برای کمک به دانش‌آموزان در یادگیری کلمات و الگوهای جدید باشند.

منبع اصلی: Emergent Bilingual Learners Literacy Guide